Իրանում սեպտեմբերի կեսերին սկսված բողոքի ալիքը, թեև դեռևս պահպանում է դիմադրության կենտրոններ, զգալիորեն նվազել է իր ակտիվության մասշտաբներով՝ համեմատած նախկին ցույցերի հետ։ Այս մասին հայտնում են միջազգային դիտորդները՝ նշելով, որ դրան նպաստել է նաև իշխանությունների կողմից ինտերնետի անջատումը։
Ըստ անկախ աղբյուրների՝ բողոքի ալիքի ընթացքում Իրանում սպանվածների թիվը հասնում է մոտ չորս հազարի։ Այս տվյալը հաստատում են նաև իշխանությունները։ Օրինակ, անցած ուրբաթ օրը երկրի հոգևոր առաջնորդը հայտարարել էր, որ սպանվածների թիվը հազարների է հասնում՝ մեղադրելով դրանում հիմնականում ԱՄՆ-ին և Իսրայելին։
Միաժամանակ, ձերբակալվածների թիվը, ըստ ոչ պաշտոնական տվյալների, հասնում է մոտ 24 հազարի։
Այսպիսով, կարելի է արձանագրել, որ ներկայիս բողոքի ալիքը իր զոհերի թվով ամենամեծն է եղել՝ սկսած 1979 թվականի իսլամական հեղափոխությունից։ Թեև այս բողոքի ալիքին մասնակցել է ավելի քիչ մարդ, քան 2009 թվականին, երբ բողոքի ցույցեր էին տեղի ունենում նախագահական ընտրությունների արդյունքների դեմ, այնուամենայնիվ այն ավելի ծանր հետևանքներ է ունեցել։ 2009 թվականի բողոքի ալիքի ընթացքում զոհերի թիվը չէր գերազանցում 400-ը, իսկ այսօրվա ալիքի զոհերի թիվը մոտենում է 4 հազարին։
Այս ճգնաժամը ավելի խորքային բնույթ ունի, քան երբևիցե եղել է, քանի որ այն ոչ թե կեղծված ընտրությունների, այլ սոցիալական խնդիրների, ինֆլյացիայի և համակարգի նկատմամբ անվստահության արդյունք է։
Իրանի ճգնաժամի հնարավոր լուծումներ
Իրանի առջև կան երեք հիմնական զարգացման ուղիներ։
1. Քաղաքական համակարգի ամբողջական փոփոխություն։ Այս տարբերակը առաջարկում են ԱՄՆ-ի և Իսրայելի իշխանությունները։ Ըստ Իսրայելի փորձագետների՝ երկրի անվտանգությունը կախված է իսլամական աշխարհում իշխող երկրների՝ Թուրքիայի, Իրանի և Պակիստանի կայունությունից։ Նրանք կարծում են, որ միայն մասնատված իսլամական երկրները չեն կարող սպառնալ Իսրայելին։ Այդ իսկ պատճառով Իսրայելը պետք է աջակցի այդ երկրներում բոլոր անջատողական ուժերին։ Այս հարցում Իսրայելի միակ աջակիցն է Ադրբեջանը, որը երազում է Իրանի մասնատման և իր տարածքին միանալու մասին։
2. Համակարգի արմատական բարեփոխում։ Այս տարբերակը նույնպես առաջարկում են ԱՄՆ-ը, Իսրայելը և եվրոպական երկրները։
3. Համակարգի արմատական բարեփոխում, ինչպես եղավ Չինաստանում։ Այս տարբերակը չի ներառում համակարգի ամբողջական փոփոխությունը, այլ նրա արմատական արդիականացումը։
Իրանի ներքին իրավիճակը
Իրանի տնտեսությունը գտնվում է ծանր վիճակում։ 2025 թվականի դրությամբ երկրի անվանական ՀՆԱ-ն կազմում է 356.51 միլիարդ դոլար, իսկ մեկ շնչի հաշվով՝ 4,074 դոլար, ինչը 736 դոլարով պակաս է 2024 թվականի ցուցանիշից։ Իրանի աշխատունակ բնակչության մեծ մասը երիտասարդներ են, ովքեր պահանջում են արմատական փոփոխություններ։
Իրանի բնակչության զգալի մասը կազմում են ազգային փոքրամասնություններ, որոնք կազմում են բնակչության մոտ 40 տոկոսը։ Նրանց աջակցությունը շահի վերադարձի կամ երկրի մասնատման ցանկացած փորձի համար շատ թույլ է, քանի որ նրանք պատմականորեն դեմ են եղել նման քաղաքականությանը։
Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ Իրանի ճգնաժամի լուծման ամենաիրատեսական ուղին համակարգի արմատական բարեփոխումն է, որը պետք է ուղեկցվի արտաքին քաղաքականության նոր ուղենիշով՝ հաշվի առնելով երկրի ներքին իրավիճակը և բնակչության կարիքները։
